Tekstil Boyahaneleri

Tekstil Boyahaneleri

TEKSTİL BOYAHANELERİNDE ALINACAK İŞ SAĞLIĞI VE GÜVENLİĞİ TEDBİRLERİ VE OTOMATİK DOZAJLAMA SİSTEMİ

Giriş

Kimyasal maddeler başta kimya ve tekstil sektörü olmak üzere neredeyse bütün endüstri dallarında ve günlük yaşamımızda yoğun olarak kullanılmaktadır. İşyerlerinde tehlikeli kimyasalların kullanılması yanıklar, zehirlenmeler vb. şekillerde meydana gelen iş kazalarını ve birçok meslek hastalıklarını da beraberinde getirmektedir. Aşağıda tekstil sektörü ile ilgili olarak SGK verilerinden elde edilen iş kazası istatistikleri tablo halinde verilmiştir.

Tablo 1 -Tekstil Sektörü İş Kazası Sayısı

Tekstil Sektörü İş Kazası Sayısı Türkiye

Tüm Sektörler

Yıllar Erkek Kadın Toplam
2013 8.460 2.536 10.996 191.389
2014 9.187 2.941 12.128 221.366

Kaynak: (SGK İstatistik Yıllığı 2013-2014)

 

Tablo 2 – Tekstil Sektörü Meslek Hastalığı

Yıllar Tekstil Sektörü Meslek Hastalığı Türkiye Tüm Sektörler
2013 1 351
2014 4 494

Kaynak: (SGK İstatistik Yıllığı 2013-2014)

 

Tablo 1 değerlendirildiğinde ülkemizde meydana gelen 200.000 civarında iş kazasının yaklaşık 12.000 adedi tekstil sektöründe meydana gelmektedir. Bu kazaların ise Tablo 3 te gösterildiği üzere 3000 kadarı tekstil ürünlerinin bitirilmesi işleminin yapıldığı tekstil boyahanelerinde meydana gelmektedir.

 

Tablo 3Nace Koduna Göre Tekstil Sektöründe Meydana Gelen İş Kazalarının Sınıflandırılması

Nace Koduna Göre Tekstil Sınıflaması İş Kazası Sayıları
2013 2014
1-Tekstil elyafın hazırlanması ve bükülmesi 1.033 2.671
2-Dokuma 5.141 3.940
3-Tekstil ürünlerinin bitirilmesi 2.987 3.092
9-Diğer tekstil ürünlerinin imalatı 1.835 2.425
TOPLAM 10.996 12128

Kaynak: (SGK İstatistik Yıllığı 2013-2014)

 

Tekstil ürünlerinin bitirilmesi genel anlamda boyahanelerde yapılan terbiye işlemleridir. Tekstilde terbiye terimi, tekstil maddelerinin renklendirilmesi ve renklendirme için gerekli ön terbiye işlemleri ile istenilen teknik özelliklerin (çekmezlik, su geçirmezlik, buruşmazlık, güç tutuşurluk vb. ) kazandırılması için yapılan işlemleri ifade etmektedir.

Bu işlemler sırasında yoğun olarak kimyasal maddeler kullanılmakta olup bu kimyasalların kullanımı aynı zamanda iş kazası ve meslek hastalıklarına da sebep olabilmektedir.

Tekstil sektörü açısından değerlendirildiğinde sektör içerisinde kimyasal risklerin en önemli olduğu işletmeler tekstil boyahaneleridir. İplik ve dokuma işletmelerinde üretim aşamalarında kimyasal madde kullanılmadığı için bu risk oldukça azdır. (Uğurlu, 2011:8)

 1.Tekstil Boyahaneleri ve Yapılan İşler

Boyahaneler tekstil ürünlerinin renklendirildiği ve çekmezlik, su iticilik vb. değişik özelliklerinin kazandırıldığı son bitim işlemlerinin yapıldığı bölümlerdir. Boyahanelerin çoğunda boyama işlemlerinin yanında baskı işlemleri de gerçekleştirilmektedir.

Boyahanelerde boyama işlemleri, genellikle boya jetleri adı verilen kazanlarda, kumaşın belli bir sıcaklık ve basınç altında, belli sürelerle işleme tabi tutularak, kimyasal işlemler sonucunda gerçekleştirilmektedir. Boyama işlemi, boya jetlerine yüklenen boyama diyagramlarına göre yürütülmekte, gereken kimyasallar otomatik dozajlama sistemi olan yerlerde el değmeden otomatik olarak, diğer işletmelerde ise elle jetin içine sevk edilmektedir. Renklendirmeyi sağlayan toz boyarmaddeler boya mutfaklarında hassas tartılarda tartılarak ilave tanklarında çözdürüldükten sonra jet içine gönderilmektedir. Boyama işlemi bittikten sonra aynı jet içerisinde yıkama işlemi yapılmakta, daha sonra ise kumaş açılarak ram makinelerinde kurutma ve en-boy ayarlaması ve isteğe göre diğer bitim işlemleri yapılarak kullanıma hazır hale gelmektedir.

boyahane-genel
Resim 1: Boyahane genel görünüm

2.Tekstil Boyahanelerinde kullanılan kimyasallar

 Boyahanelerde; boyarmaddeler, yardımcı kimyasal maddeler, bazı asit, baz ve tuzlar olmak üzere,  farklı özellik ve türlerde birçok kimyasal madde kullanılmaktadır. Bu kimyasal maddeler ile ilgili bazı örnekler ve kimyasal formülleri aşağıda sıralanmıştır. (MEGEP Tekstil Teknolojisi Modülleri, 2008:27-49)

  • Sülfirik Asit       –  H2S04
  • Hidroklorik Asit –  HCl
  • Asetik Asit        –  CH3COOH
  • Formik Asit        –  HCOOH
  • Fosforik Asit        –  H3PO4
  • Sodyumhidroksit –  NaOH
  • Sodyumhidrosülfit –  Na2S2O4
  • Amonyak         –  NH3
  • Hidrojen Peroksit – H2O2
  • Sodyumhipoklorit – NaClO
  • Sodyumkarbonat – Na2CO3

Genel olarak incelendiğinde kullanılan bu kimyasallar korozif maddelerdir.  Dolayısıyla cilt, yüz ve göz ile temasında ciddi yanıklar ve sağlık problemleri oluşmaktadır. Özellikle göze kaçması durumunda hemen müdahale edilmezse körlüğe bile sebep olabilmektedir. Maalesef, karıştırma esnasında sıçramalar veya taşınan bidonların yere düşmesi sonucu sıçramalar vb. şekilde yaşanmış ve körlüğe sebep olmuş birçok vaka bulunmaktadır.

Bu kimyasal maddeler ve toz boyarmaddeler tank veya varillerden  (Resim 2) kova veya maşrapa benzeri kaplara (Resim 3) alınmakta bu kaplardan da ilave tanklarına dökülüp çözdürülerek boya jetlerine veya diğer makinelere sevk edilmektedir. Bu korozif kimyasalların tank ve varillerinin işletmeye alınması, kaplara ve ilave tanklarına aktarılması esnasında yukarıda bahsedilen devrilmesi, çalışanın eline yüzüne gözüne sıçraması gibi riskler söz konusudur.

Resim 2: Kimyasalların bulunduğu tanklar
Resim 2: Kimyasalların bulunduğu tanklar

 

Resim 3: Kimyasalların doldurulduğu ve taşındığı kaplar
Resim 3: Kimyasalların doldurulduğu ve taşındığı kaplar

Ayrıca birbiri ile reaksiyona giren kimyasalların yanlışlıkla birbirine karıştırılması durumunda zehirli gaz çıkışı sonucu gazdan etkilenmeler ve ölümler yaşanabilmektedir.  Bu şekilde ülkemizde meydana gelmiş iki ayrı zehirlenme olayı aşağıdaki linklerden görülebilir.

http://www.dha.com.tr/30-isci-zehirlendi_495425.html

http://www.haberexen.com/kahramanmarasta-kot-boyama-fabrikasinda-zehirlenen-11-isciden-2si-vefat-etti-183405h.htm

3.Tekstil Boyahanelerinde Kimyasalların Kullanımında İş Sağlığı ve Güvenliği Önlemleri

Ülkemizde kimyasal kullanımında iş sağlığı ve güvenliği önlemi deyince ilk akla kişisel koruyucu ekipmanlar özellikle maske ve eldiven kullanımı akla gelmektedir. Buna paralel olarak çoğu tekstil boyahanesinde tek önlem olarak eller için kişisel koruyucu eldiven, yüz ve göz için ise koruyucu gözlük veya siperlik bulunmaktadır.  Eldivenler iş gereği kullanılsa da koruyucu gözlük veya siperlikler çoğu zaman kullanılmamaktadır. Bunun dışında önlem olarak bazı işletmelerde göz ve vücuda korozif kimyasal sıçraması durumunda kullanılacak göz ve boy duşları bulunabilmektedir. (Şimşek, 2014:82-98).

Yukarıda bahsedilen önlemler yani kişisel koruyucu kullanımı risklerden korunma prensiplerinde en son sırada yer almakta olup 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu gereğince daha teknolojik ve güvenli çalışma yöntemleri ile toplu koruma yöntemlerine öncelik verilmesi gerekmektedir. Bu durum 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanununun Risklerden korunma ilkeleri başlıklı 5.maddesinde aşağıdaki şekilde yer almaktadır;

“Risklerden korunma ilkeleri

MADDE 5 – (1) İşverenin yükümlülüklerinin yerine getirilmesinde aşağıdaki ilkeler göz önünde bulundurulur:

a) Risklerden kaçınmak.

b) Kaçınılması mümkün olmayan riskleri analiz etmek.

c) Risklerle kaynağında mücadele etmek.

ç) İşin kişilere uygun hale getirilmesi için işyerlerinin tasarımı ile iş ekipmanı, çalışma şekli ve üretim metotlarının seçiminde özen göstermek, özellikle tekdüze çalışma ve üretim temposunun sağlık ve güvenliğe olumsuz etkilerini önlemek, önlenemiyor ise en aza indirmek.

d) Teknik gelişmelere uyum sağlamak.

e) Tehlikeli olanı, tehlikesiz veya daha az tehlikeli olanla değiştirmek.

f) Teknoloji, iş organizasyonu, çalışma şartları, sosyal ilişkiler ve çalışma ortamı ile ilgili faktörlerin etkilerini kapsayan tutarlı ve genel bir önleme politikası geliştirmek.

g) Toplu korunma tedbirlerine, kişisel korunma tedbirlerine göre öncelik vermek.

ğ) Çalışanlara uygun talimatlar vermek.”

Ayrıca aşağıda verilen Kimyasal Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik 7. Maddesinin 1. fıkrası g.1 bendinde görüleceği üzere teknolojik gelişmeler de dikkate alınarak uygun proses ve mühendislik kontrol sistemlerinin seçilmesi belirtilmektedir.

“Çalışanların sağlık ve güvenliği yönünden risk oluşturabilecek bakım onarım işleri de dahil tehlikeli kimyasal maddelerle çalışmalarda ve teknolojik gelişmeler de dikkate alınarak uygun proses ve mühendislik kontrol sistemleri seçilir ve uygun makine, malzeme ve ekipman kullanılır.”

4.Otomatik Dozajlama Sistemi

Burada verilen mevzuatlar değerlendirildiğinde otomatik dozajlama sistemi tekstil boyahanelerinde kimyasal kullanımı konusunda en önemli iş sağlığı ve güvenliği tedbiri olarak ön plana çıkmaktadır.

Kimyasal dozajlama sistemleri, bir boyama prosesi süresince istenilen kimyasalları, operatör insiyatifi olmadan doğru miktarda ölçerek doğru noktaya göndermek için tasarlanmış, insan hatalarını tamamen ortadan kaldırma ve proseslerde standardizasyonu sağlama amaçlı sistemlerdir. Bu sistemler sayesinde çalışanlar korozif kimyasallara hiç maruz kalmadan bu kimyasalları tank çiftliklerinden bilgisayar destekli dağıtım hatları ile ilave tanklarına ve oradan da boyama jetlerine iletebilmektedir. Sistemin genel anlamda çalışma şekli Şekil 1’ de gösterilmiştir. (Duman, 2014:37)

Şekil 1 :Otomatik Dozajlama Sistemi
Şekil 1 :Otomatik Dozajlama Sistemi

5.Otomatik Dozajlama Sisteminin Faydaları

 Otomatik Dozajlama Sisteminin faydaları aşağıda sıralanmıştır.

  1. Operatörleri kimyasal maddelerin yaptığı olumsuz etkilerden korumak,
  2. Hatalı tartımlardan kaynaklanan ilave ve tamirleri ortadan kaldırmak,
  3. Kimyasal tüketimlerinde %10 – %25 arası tasarruflar sağlamak,
  4. Kimyasal transferlerini geriye dönük inceleyebilmek,
  5. İşletmede standardizasyonu sağlamak,
  6. Fabrikadaki işçilik yükünü azaltmak,
  7. Kimyasal stok kontrollerini daha sağlıklı yapmak,
  8. Proses sürelerinde kısalmalar yaratmak, (www.odesi.com.tr)

Burada yer alan hususlar değerlendirildiğinde çalışanların iş sağlığı ve güvenliği yanında işletmenin verimliliğine de önemli ölçüde katkı sağlamaktadır.

6.Otomatik Dozajlama Sisteminin Bölümleri

Otomatik Dozajlama Sistemi genel olarak 5 ana bölümden oluşmaktadır. Bu bölümler aşağıda verilmiştir. (www.odesi.com.tr)

  1. Pompa
  2. Debimetre
  3. Dağıtım Hattı Ve Yıkamalar
  4. Tank Çiftliği
  5. Dolum Ağzı

6.1. Pompa

Otomatik dozajlama sisteminde yer alan pompa sistemi kimyasalın tank çiftliğinden istenilen noktaya taşınabilmesi ve dozajlanabilmesini sağlamaktadır. Bu pompalar sayesinde düşük ve yüksek viskoziteli kimyasallar son derece hızlı olarak dozajlanabilmekte uygulanan değişken hız kontrollü sürücüler sayesinde bütün kimyasallar, özelliklerinden ve dozajlandıkları mesafelerden bağımsız olarak son derece hassas tartılabilmektedirler. Ayrıca pompa, çok az miktarda suyla temizlenmektedir.

6.2. Debimetre

 Debimetreler kimyasalların doğru miktarda dozajlanmasının sağlayan sistemlerdir.  Dozajlanan bütün kimyasallar akışmetreler ile (% 0.5 gibi yüksek hassasiyete sahip elektromanyetik flowmetreler) hacimsel olarak ölçülebilmektedir. Otomatik kalibrasyon modülleri sayesinde flowmetre kalibrasyonları sürekli olarak kontrol altında tutulabilmektedir. Durum ve isteğe bağlı olarak kimyasalların litre / gram dönüşümü otomatik olarak hesaplanabilmektedir. (www.odesi.com.tr)

6.3. Dağıtım Hattı ve Yıkamalar

Dağıtım hatları pompalar vasıtasıyla dozajlanan kimyasalları istenilen yere ulaştıran hatlardır. Kimyasallar aynı hat üzerinden dozajlanadığından daha sonrasında ise yıkama sistemi ile yıkanmaktadır.   Bütün kimyasallara ve makinelere özel dozajlama ve yıkama değerleri atanmasına imkan sağlayan sistemlerde bulunmaktadır. Bu sayede zor temizlenen kimyasallar için daha fazla yıkama yapılırken, kolay temizlenen kimyasallar için daha az yıkama yapılır ve bu sayede gereksiz süre ve su kaybı önlenmiş olur.

Resim 4: Dağıtım Hattı ve Yıkamalar (www.odesi.com.tr)
Resim 4: Dağıtım Hattı ve Yıkamalar (www.odesi.com.tr)

6.4. Tank Çiftliği

Tank çiftliği kimyasalların işyerinde depolanmasını sağlayan tanklardan oluşmaktadır. Tank çiftliğinde kullanılacak tanklar, kimyasalların kullanım miktarlarına ve kurulumun yapılacağı yere göre belirlenir. Konik veya silindirik tanklardan oluşabileceği gibi, dozaj ünitesi ile aynı hizada veya daha yüksekte olabilir. Tank çiftliği kurulurken tanklarda bulunan kimyasalların taşma ve sızma riskine karşı önlem alınmalıdır.

Her bir kimyasal rezerv tanklarına yerleştirilebilen sensörler aracılığı ile dolum sırasında taşma kullanım sırasında da tankın bos kalmasını engellenebilmektedir. Bu sensörler ile dolum operatörü seviye kontrol panosundaki ışıklarla uyarılabilmekte ayrıca otomasyon sistemleri ile kullanıcılar da ana programda tankların durumu ile ilgili bilgi alabilmektedir.

Resim 5: Tank Çiftliği (www.odesi.com.tr)
Resim 5: Tank Çiftliği (www.odesi.com.tr)

6.5. Dolum Ağzı

Tank çiftliğinde bulunan kimyasal rezerv tanklarının doldurulması için kullanılır ve dolum işlemi, pnömatik pompa vb pompa sistemleri ile sağlanmaktadır. Aynı zamanda bu dolum ağızlarından kimyasalların gerektiği durumlarda manuel alımı için kullanılabilmektedir. Bu gibi durumlarda istenirse hareketli bir terazi dolum ağızları ile birlikte kombine edilerek manuel kullanımlarda kontrol altına alınabilmektedir.

6.6. Boyarmadde Dozajlama Sistemi

Otomatik sıvı dozajlama sistemlerinin yanında tekstilde kullanılan boyarmaddelerin çözdürülerek istenilen boyama makinesine gönderilmesini sağlayan boyarmadde dozajlama sistemleri de bulunmaktadır. Bu sistemler ile işçinin boyarmaddelerin çözdürülmesi esnasında oluşan tozumaya maruz kalması ve meslek hastalığı riski önlenebilmektedir.

SONUÇ

Bu yazıda tekstil boyahanelerinde kullanılan kimyasal maddeler ve bu maddelerin oluşturduğu iş sağlığı ve güvenliği riskleri hakkında bilgiler verilerek bu risklerin önlenmesi açısından daha teknolojik ve güvenli çalışma yöntemi olan otomatik dozajlama sisteminin önemi vurgulanmıştır. Otomatik dozajlama sisteminin çalışanların tehlikeli kimyasallara maruziyetini ve sıçrama, dökülme, zehirlenme şeklinde meydana gelebilecek iş kazalarını önemli ölçüde önlediği aynı zamanda da işletmenin verimliliğini arttırdığı ortaya koyulmuştur.

Ülkemizdeki tekstil boyahanelerin önemli bir bölümünde otomatik dozajlama sistemi bulunmamaktadır. Bu husus dikkate alındığında bu konuda ilgili devlet birimleri ile tekstil işveren örgütlerinin ortak çalışmalar yapması, işverenlere bu sistemlerin iş sağlığı ve güvenliği ve verimlik boyutu hakkında bilgiler verilmesi ve uygulanacak teşvik sistemleri ile bu sistemlerinde yaygınlaşması durumunda tekstil boyahanelerin çok daha güvenli hale geleceği açıktır.

(Fatih UĞURLU’nun Tekstil Sektöründe İş Sağlığı ve Güvenliği İş Müfettişi Yardımcılığı Etüdünden Alınıtıdır)

KAYNAKÇA

2013 yılı Sosyal Güvenlik Kurumu İstatistik Yıllığı

2014 yılı Sosyal Güvenlik Kurumu İstatistik Yıllığı

6331 İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu

DUMAN, R. (2014), Tekstil Terbiyesi İşlemlerinde Kimyasallardan Kaynaklanan Riskler ve Alınması Gereken Önlemler, Etüd Çalışması, İstanbul.

Odesi Tekstil Bilgisayar Makina İnşaat San. ve Tic. Ltd. Şti. İnternet Sitesi Ürün Dökümanları

http://www.odesi.com.tr/pdf/ODS_CHEM.pdf  (Erişim tarihi: 27.04.2016).

Kimyasal Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik

ŞİMŞEK, G. (2015), Tekstil Sektöründe Meydana Gelen Meslek Hastalıkları ve İş Kazalarına Yönelik Bir Araştırma, Gazi Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Kazaların Çevresel ve Teknik Araştırması Yüksek Lisans Tezi.

UĞURLU, Fatih (2011), Tekstil Sektöründe İş Sağlığı ve Güvenliği, İş Teftiş Kurulu Başkanlığı İş Müfettiş Yardımcılığı Etüdü, Adana

MEGEP, Milli Eğitim Bakanlığı, Mesleki ve Teknik Eğitim Öğretim Materyalleri Tekstil Teknolojisi Modülleri, 2008,  Tekstil Teknolojisi Kimyasal Maddeleri, Ankara, (http://www.megep.meb.gov.tr/?page=moduller Erişim Tarihi:28.04.2015)

http://www.zumruttextile.com/tr/Uretim.aspx?urun=Boyahane&lang=tr

1 Yorum


  1. Yukarıda da anlatıldığı gibi boyahanelerde otomasyon sisteminin çok faydası var. Dikkat edilmesi gereken bir konuyu dile getirmek istiyorum. Çoğu zamam otomasyon sisteminin kimyasal ürün kabı yer kazanmak maksatlı asma kat yapılarak çalışma katının üzerine kanmaktadır. Zaman zaman bağlantı yerlerinden ve kaplardan kimyasal sızıntı olmaktadır. Bu nedenle mutlaka bu kimyasal kapların altına sızıntıya karşı taşıma kabı mantığında koruma altına alınması gerekmektedir.

    Cevapla

Bir Cevap Yazın