Kazı İşleri

Kazı İşleri

Kazı İşleri Nedir? & İş Güvenliği Tedbirleri Nelerdir?

Kazı : Toprağın bulunduğu yerden kaldırılmasıyla oluşan insan yapımı oyuk, çukur veya delik.
Dar kesitli kazı :
Genişliğin 4.5 metreyi geçmediği ve derinliğin genişlikten daha fazla olduğu boyuna kıyasla dar olan kazı.

Resim 1: Kazı ve Dar Kesitli Kazı
Resim 1: Kazı ve Dar Kesitli Kazı

Dar kesitli kazılar altyapıların yapım ve onarımlarında önemli rol oynarlar. Yeri tam olarak bilinmeyen su boru hatlarının ve benzeri tesisatların bulunması, tamiri ve değiştirilmesinde, kolayca zarar görebilen ana gaz boruları, telefon hatları, elektrik kabloları ve kanalizasyon tespit ve onarımında kullanılırlar.

Diğer tüm kazılarda olduğu gibi dar kesitli kazılarda da göçükler en büyük riski oluşturmakta ve işçi ölümlerine sebep olan kazaların çoğu göçüklerden kaynaklanmaktadır. Bu yüzden iş planlaması yapılırken, araç ve ekipmanlar seçilirken aşağıda belirtilen göçük nedenlerine karşı mutlaka tedbirler araştırılmalı ve önlemleri alınmalıdır.

ÖNEMLİ UYARI: Bir metre küp zemin ağırlığı yaklaşık olarak 1 – 1.5 ton civarıdır ki bu da yaklaşık bir araba ağırlığı kadardır. Toprak altında kalan bir işçi üç dakikadan daha az bir sürede boğulmakta; hayatta kalsa bile iç organlarında ciddi hasar ve ezilmeler meydana gelmektedir.

Göçük Sebepleri:

  • Toprak türü
  • Nem miktarı
  • Titreşimler
  • Ağır yükler (Hafriyat yığını)
  • Yakındaki mevcut yapılar
  • Önceki kazılar
  • Hava koşulları
Resim 2: Göçük Örneği
Resim 2: Göçük Örneği

OSHA standartlarına göre her bir işçi göçük tehlikesine karsı uygun koruyucu sistemlerle korunmalıdır. Koruyucu sistemlerin gerekli olmadığı iki tane istisna vardır :

  • Dar kesitli kazı tamamen sert kaya üzerinde yapılıyorsa,
  • Dar kesitli kazının derinliği 1,5 metreden az ve uzman bir kişi muhtemel bir göçük tehlikesine dair iz olmadığını belirtiyorsa.

Peki bu istisnalar haricinde yapılan kazılarda uygulanması gereken koruyucu sistemler nelerdir?

Üç farklı koruyucu sistem türü bulunmaktadır:

  • Kalkanlı sistem: Göçük tarafından uygulanan kuvvetleri tutacak şekilde profesyonel mühendisler tarafından dizayn edilmiş ve içinde bulunan isçiyi koruyan kazı kutusu gibi yapıların kullanıldığı sistemdir.Bu kalkanlar yerleşik ya da kazı kutusu gibi taşınabilir olabilirler.
  • İksa (destekli) sistem: Kazı kenarlarının desteklendiği hidrolik, mekanik metal veya ahşap yapılardan oluşan sistemdir.
  •  Eğimli ya da kademeli sistem (Şevler): Zemin yapısına bağlı olarak kazı alanının eğimli ya da kademeli olarak genişletilmesidir.
Resim 3: Kalkan Sistem ile İksa Sistemleri
Resim 3: Kalkan Sistem ile İksa Sistemleri
Resim 4: Eğimli Olarak Yapılmış Şev
Resim 4: Eğimli Olarak Yapılmış Şev
Resim 5: Kademeli Olarak Yapılmış Şev
Resim 5: Kademeli Olarak Yapılmış Şev

OSHA Kazı Çalışmalarında Minimum Ölçülendirme

Avrupa İş Sağlığı ve Güvenliği Ajansı (OSHA) zeminleri serbest basınç mukavemetine ve toprak yapısına bağlı olarak sınıflandırmış ve kazı çalışmalarına ışık tutacak minimum  ölçülendirmelerde bulunmuştur. Buna göre;

Serbest basınç mukavemeti

Toprak numunelerinin yada kayaçların yanal bir engel olmadan tek eksenli bir basınç sonucu kırılması sırasındaki mukavemet. Laboratuvar ortamında ya da arazi üzerinde yapılan çeşitli deneylerle tespit edilir. (cep penetrometresi, kesme vanası (Shear vane testi)).

Resim 6: Vane Testi Cihazları
Resim 6: Vane Testi Cihazları
Resim 7: Cep Penetrometresi
Resim 7: Cep Penetrometresi

Serbest basınç mukavemet değerleri:

 

  • A tipi :  >144 kPa
  • B tipi :  48 kPA < .. <144 kPA
  • C tipi : < 48 kPA

OSHA tarafından kullanılan ve azalan dayanıklılığa göre sınıflandırılan toprak türleri:

  • Sert kaya
  • A tipi : Bu tür zeminlere kil, siltli kil, kumlu kil, kil balçığı bazı durumlarda ise siltli kil balçığı ve kumlu kil balçığı örnek olarak verilebilir. Sert tabakalar ve kalis gibi çimentolaşmış topraklar da A tipinde yer alırlar. Fakat eğer topraklar:

Fissürlü ise,

  • Zemin, yoğun trafik, kazık çakma ya da benzer etkilerden doğan titreşimlere maruz kalmış ise,
  • Önceden örselenmiş ise,
  • Zemin materyali, daha az dayanıklı bir materyal olarak sınıflandırılmasını gerektirecek diğer etmenlere maruz kalıyorsa, bu durumda toprak A tipi olarak değerlendirilemez
  • B tipi : Taneli kohezyonsuz zeminler: köşeli çakıllar(kırma taşa benzeyen),silt, silt balçığı, kumlu balçık bazı durumlarda ise siltli kil balçığı ve kumlu kil balçığı B tipidir. C tipi toprak sınıfının dışında kalan daha önceden örselenmiş topraklar, A tipindeki serbest basınç mukavemeti değerlerini karşılayan fakat titreşime maruz kalmış veya fissürlü veya dayanıklı olmayan kuru kayaçlar da B tipi zemin olarak değerlendirilirler. Ayrıca bazı eğimli katmanlı sistemler de bu tür içindedirler.
  • C tipi :
  • Çakıl, kum ve balçıklı kumu içeren taneli zeminler,
  • Batık zeminler ya da suyun serbestçe sızdığı zeminler,
  • Dayanıklı olmayan batık kayaçlar,
  • Tabakaların kazıya dört yatay bir dikey (4H-1V) oranında ya da daha dik olduğu eğimli, katmanlı bir sistemdeki materyaller de C tipi toprak olarak kabul edilir.

Katmanlı sistemler söz konusu olduğunda (birkaç tipin aynı anda bulunması durumunda) ise en zayıf tabaka göz önüne alınmalıdır.

Kaya veya toprak türü 6.1 metreden daha az derinlikteki kazılarda maksimum kabul edilebilir eğimler (V:H)
Sert kaya Dikey(90 derece)
A Tipi 3/4:1(53 derece)
B Tipi 1:1(45 derece)
C Tipi 1,5:1(34 derece)

6.1 metreden daha derin eğimli veya kademeli kazılar profesyonel mühendisler tarafından dizayn edilmelidir.

Resim 8: Şekilsel Eğimlerin Gösterimi
Resim 8: Şekilsel Eğimlerin Gösterimi

Çeşitli İksa Sistemleri:

Kazılarda zemin yapısı, iklim koşulları, kazı alanı yakınlarında meydana gelebilecek sarsıntılar, çevredeki su kaynakları, fazla yük kuvvetleri göz önüne alınarak statik hesabı yapılmış uygun destek ve setler kullanılır. Bu destek ve setler ülkemizde daha çok; Kazık sistemleri (Çakma ve Fore Kazık), Shotcrete iksa sistemi, palplanş iksa sistemi, öngermeli ankrajlarla çivili iksa sistemi, toprakarme duvar sistemleri vb.

 

Basit gösterimle uygulama biçimleri;

Resim 9: Kazıklı Sistem Uygulama Şeması
Resim 9: Kazıklı Sistem Uygulama Şeması

Kazıklı İksa Sistemlerinin Uygulanış Şekli: Kazıkların yerleştirilmesinden sonra kademeli olarak kazı yapılır. Her yeni kademe kazı başlamadan önce 2 ve 3 numara ile gösterilen ankraj, ankraj donatısı, çimento enjeksiyonları, bağ kirişleri yapılır ve kazı devam ettirilir.

Resim 10: Palplanş
Resim 10: Palplanş

Palplanş Sistem:

Su miktarının yüksek olduğu yerlerde tercih edilen bu sistemde sızdırmaz bileşime sahip çelik veya öngermeli beton bloklar, zemin içerisine titreşimli çekiçler veya çakma suretiyle yerleştirilir.

Shotcrete sistem:

Çelik hasırlar projede gösterildiği şekilde ve birleşim yerlerinde en az iki göz bindirme yapılarak yerleştirilir. Önce su püskürtülerek nemlendirilir ondan sonra püskürtme beton tatbik edilir.

Resim 11: Shotcrete (Beton Püskürtme)
Resim 11: Shotcrete (Beton Püskürtme)

Sonuç olarak; iksa sistemi için en uygun metot aşağıda belirtilen kademelere uyularak belirlenmelidir.

iksa-proses

 

Kazı Sırasında Dikkat Edilmesi Gereken Diğer Hususlar

  • Şantiye alanı etrafı koruma perdeleri ile çevrileceğinden, şantiye içerisinde oluşan kazı alanı etrafı uyarı şeritleri çekilerek ikaz levhaları ile işaretlenmesi sağlanır. Geniş alanlarda kazıların yapıldığı yerlerde hafriyattan çıkan malzemenin kazı kenarına min 0.6 m aralık ile konulmasıyla oluşturulan bariyerlerde insan ya da malzeme düşmesi için önlem olacaktır.
Resim 12: Kazı Etrafı Kapatma Biçimleri
Resim 12: Kazı Etrafı Kapatma Biçimleri
  • Kazı işlerinde çalışanların çalışma alanına ulaşmaları için uygun ve güvenli yöntemler (Rampa, merdiven, asansör sistemleri gibi) kullanılır, destek ve setlerin iniş ve çıkış için kullanılması engellenir.
  • Kazılan toprağı dışarıya taşıyacak araçların kazı yerine kolaylıkla girip çıkmalarını sağlayacak rampa eğimlerinin 35 dereceden fazla olmaması gerekmektedir. Bunun sağlanamadığı hallerde yük asansörleri kullanılmalıdır.
  • Rampalarda birden fazla araç bulundurulmamalıdır.

OSHA standartlarına göre dar kesitli kazılarda çalışma alanına iniş-çıkışlar için kullanılan sistemler arası mesafe 7.6 m’yi geçmemelidir.

Resim 13: Çalışma Alanı İniş-Çıkış
Resim 13: Çalışma Alanı İniş-Çıkış
  • Kazı işlerinde yağış sırasında çalışma yapılmaz.
  • Meskûn mahallerde kazı üzerinden geçişlerin sağlanması için ahşap veya metalden yapılmış asgari 80 santimetre eninde ve her iki tarafı korkuluklu geçitler kullanılır, geçit korkuluklarının YAPI İŞLERİNDE İŞ SAĞLIĞI VE GÜVENLİĞİ YÖNETMELİĞİ’neuygun olması sağlanır.
Resim 14
Resim 14
  • Kazı alanından çıkartılan hafriyat ile kazı kenarı arasında yeterli mesafe bulundurulur ve hafriyatın kazı alanına akma riski bulunuyorsa uygun bariyerler kullanılır. Kazı mahallinde bulunan hareketli araçlar ve kazı stabilitesini etkileyebilecek diğer araçlar ile kazı kenarı arasında gerekli güvenlik mesafesi bırakılır.
Resim 15
Resim 15
Resim 16
Resim 16
  • Çalışma sırasında ortaya çıkan tozların çalışanların sağlığına zarar vermemesi için gerekli tedbirler alınır.
Resim 17: Sulama
Resim 17: Sulama
  • Araçların kazıya toprak boşalttığı durumlarda, araç tekerleklerinin arkasına takoz yerleştirilmeli ya da doğal setler oluşturulmalıdır.
Resim 18
Resim 18
  • Altyapı islerinde sağlık ve güvenlik birliği (Infrastructure Health & Safety Association (IHSA) iş ekipmanlarıyla elektrik hatları arasında olması gereken minimum uzaklıkları enerji hatlarında bulunan voltaj değerlerine göre sınıflandırmıştır.
Resim 19
Resim 19

enerji-hattı-uzaklıkları

 

  • Yerleri tespit edilen elektrik kabloları, su boruları, gaz boruları, telefon hatları ve kanalizasyon hattı boyunca uygun şekilde işaretlenmiş etiketli kazıklar, bayraklar veya boya işaretleriyle gösterilmelidir.

YAPI İŞLERİNDE İŞ SAĞLIĞI VE GÜVENLİĞİ YÖNETMELİĞİ’ nde Kazı ile ilgili maddeler;

62– Kazı işine başlanmadan önce aşağıda belirtilen hususlara uyulur:

  1. Kazının bitişik yapıları etkileyip etkilemeyeceği araştırılır ve etkileme ihtimali mevcut ise kazı başlamadan önce gerekli tedbirler alınır.
  2. Yer altı kabloları, gaz boruları, su, kanalizasyon ve diğer dağıtım sistemlerinin yerleri belirlenir ve bunlardan kaynaklanabilecek tehlikeleri asgariye indirmek için gerekli tedbirler alınır.
  3. Meskûn mahallerde, yapı alanının çevresi yeterli yükseklik ve sağlamlıkta uygun malzemeden yapılmış perde ile çevrilerek ikaz ve uyarı için gerekli düzenlemeler yapılır, bunlar yapının bitimine kadar bu şekilde korunur.
  4. Meskûn mahallerin dışında yapılan kazıların kenarlarına uyarı şeritleri çekilerek ikaz levhaları asılır.

63– Kazı işleri, kuyular, yeraltı işleri ile tünel ve kanal çalışmalarında aşağıda belirtilen hususlara uyulur:

  1. Çalışmalar, işveren tarafından görevlendirilen ehil kişi gözetiminde yapılır.
  2. Çalışma alanına giriş ve çıkış için güvenli yollar sağlanır.
  3. Kazılarda zemin yapısı, iklim koşulları, kazı alanı yakınlarında meydana gelebilecek sarsıntılar, çevredeki su kaynakları ve fazla yük kuvvetleri göz önüne alınarak uygun şev açıları belirlenir ve/veya statik hesabı yapılmış uygun destek ve setler kullanılır. Kazı yüzeyleri, şevlerin eğimi ve yüksekliği zeminin yapısına, sağlamlığına ve çalışma yöntemlerine uygun seçilir.
  4. Malzeme veya cisim düşmesine, su baskını tehlikesine ve insanların düşmesine karşı uygun tedbirler alınır.
  5. Tehlikeli veya zararlı olmayan özellikte solunabilir hava sağlamak için bütün çalışma yerlerinde gerekli tedbirler alınır.
  6. Yangın, parlama, patlama, su baskını veya göçük gibi durumlarda çalışanların güvenli bir yere ulaşmaları sağlanır.

64– Kazı (yan) yüzlerinde aşağıda belirtilen durumlarda genel kontrol yapılır, kontrol sonucunda çalışma ortamının güvenli olduğu belirtilmeden çalışmaya başlanılmaz;

  1. Her vardiyadan önce,
  2. Patlatma yapılıyorsa her patlatmadan sonra,
  3. Beklenmedik parça düşmelerinden sonra,
  4. Desteklerdeki önemli bir zarardan sonra,
  5. Şiddetli yağış, don ve kardan sonra.

65– Çalışma sırasında ortaya çıkan tozların çalışanların sağlığına zarar vermemesi için gerekli tedbirler alınır. Çalışma alanında zararlı kimyasalların, zehirli ve boğucu gazların ya da serbest silis tozları gibi tehlikeli maddelerin bulunduğunun anlaşılması halinde, çalışanlar derhal oradan uzaklaştırılarak gerekli tedbirler alınır ve güvenli çalışma ortamı sağlanmadan tekrar çalışmaya başlanmaz.

66– Meskûn mahallerde kazı üzerinden geçişlerin sağlanması için ahşap veya metalden yapılmış asgari 80 santimetre eninde ve her iki tarafı korkuluklu geçitler kullanılır, geçit korkuluklarının bu Yönetmeliğin Ek-4 (A) Yüksekte Çalışma başlığının 6 ncı maddesinde tanımlanan özelliklere uygun olması sağlanır.

67– Açıkta yapılan 150 santimetreden daha derin kazı işlerinde ve her derinlikte yapılan temel ve kanal kazılarında yan yüzeylerin altlarının şerit gibi kazılarak yukarıdan çökertilmesi şeklinde çalışma yapılması engellenir. Ayrıca kanallarda yan duvarların göçmemesi için gerekli tedbirler alınır.

68– Kazı alanından çıkartılan hafriyat ile kazı kenarı arasında yeterli mesafe bulundurulur ve hafriyatın kazı alanına akma riski bulunuyorsa uygun bariyerler kullanılır. Kazı mahallinde bulunan hareketli araçlar ve kazı stabilitesini etkileyebilecek diğer araçlar ile kazı kenarı arasında gerekli güvenlik mesafesi bırakılır.

69– Kazı işlerinde yağış sırasında çalışma yapılmaz.

70– Kazı işlerinde çalışanların çalışma alanına ulaşmaları için uygun ve güvenli yöntemler kullanılır, destek ve setlerin iniş ve çıkış için kullanılması engellenir.

71– Makinelerle yapılan kazı işlerinde, bu makinelerin hareket alanına çalışanların girmelerine izin verilmez.

Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı İş Teftiş Kurulu’ nca hazırlanan kazı işlerinde eğitim videosu, iş müfettişlerinin teftişlerinde genel olarak alınmasını istediği tedbirleri görsel hale getirerek hazırlanmıştır.
İş güvenliği uzmanlarının, işverenlerin, çalışanların eğitimlerinde de kullanılabilecek bir video.

Bir Cevap Yazın